پرونده کنسرت های 86

سال 86، سال منحصر به فردی در برگزاری کنسرت های موسیقی در تهران به شمار می رود. از این جهت که تمامی ظرفیت های موسیقی سنتی ایران، در این سال به روی صحنه آمد و بر اساس آماری که از سوی یکی از نهادها ارائه شد، نزدیک به دو میلیارد تومان فروش بلیت در دو فصل ابتدایی سال بوده است که اگر شهرستان های ایران نیز سهمی از این ماجرا داشتند، بی گمان سه یا چهار برابر این رقم حاصل می شد. کنسرت های میلیونی در موسیقی هنری ایران، پدیده نوظهوری است که در چند سال اخیر شاهد هستیم. زمین لرزه بم و پیرو آن کنسرت های نیکوکارانه که مهم ترین شان کنسرت استاد شجریان به نفع آسیب دیدگان بم بود، نشان داد علی رغم همه انتقادهایی که به کیفیت موسیقی سنتی امروز ایران وارد می شود، چه ظرفیت بزرگی در این نوع موسیقی نهفته است. این نکته وقتی مهم تر جلوه می کند که ملاحظه کنیم گروه موسیقی به معنی آنچه که در جهان خارج از ایران وجود دارد، در کشور ما چندان بروزی ندارد. به عبارتی هنرمندان موسیقی ایران در بزنگاه هایی چون کنسرت و جشنواره چندی گرد هم می آیند و به تمرین موسیقی می پردازند و همانند گروه های موسیقی در سایر نقاط جهان برنامه منظم سالیانه برای اجرا ندارند. با این وجود ملاحظه می کنیم که هر گاه از سوی صاحب نامان کنسرتی برگزار می شود، اقبال گسترده را به همراه دارد.

با این مقدمه اینک، بررسی کنسرت های سال 86 اهمیت افزون تری پیدا می کند. زیرا امسال از نظر کمیت و همچنین تنوع برنامه های اجرا شده، در تمام تاریخ موسیقی ایران یک اتفاق به حساب می آید. تالارهای چند هزار نفری، بلیت های چند ده هزار تومانی و استقبال غیر منتظره مردم، همه نشان از یک رویداد استثنایی در سال جاری دارند. رویدادی که درآمدهای قابل قبول و حتی دور از انتظار، برای هنرمندان موسیقی ایران به ارمغان آورد. به این امید که ایشان با فراغت بال بتوانند در حوزه های مختلف آهنگسازی، نوازندگی، آموزش و پژوهش به فعالیت های چشمگیری دست بزنند. نوشته زیر مهم ترین کنسرت های سال 86 را مورد بررسی اجمالی قرار می دهد و در عین حال اشاره ای هم به کنسرت های کوچک دارد. گفتنی است در  این نوشتار کنسرت های برگزار شده در قالب جشنواره مد نظر نبوده اند. ضمن این که سفارش مطلب از سوی روزنامه همشهری در دقیقه 90 صورت گرفت و تعجیل در تهیه گزارش باعث شد، چند کنسرت از کنسرت های مطرح مانند اجرای گروه خورشید در تالار وحدت به سرپرستی مجید درخشانی و کودکان ایران زمین به سرپرستی سودابه سالم از قلم بیفتد. این گزارش با تغییراتی اندک روز یکشنبه 26 اسفند ماه در ویژه نامه نوروزی همشهری به چاپ رسید.

کنسرت محمد رضا لطفی در فضای باز کاخ نیاوران

آغازگر اجراهای زنده موسیقی در سال 86  محمد رضا لطفی بود که پس از 25 سال دوری از صحنه های داخل کشور در روزهای 14 تا 16 تیر ماه در كاخ نیاوران روبروی جمعیت عظیمی قرار گرفت. وی كه یك سال و نیم پیشتر به ایران آمده بود تا در سه بخش پژوهش، آموزش و نیز اجرای برنامه فعالیت جدی داشته باشد، در این کنسرت به تكنوازی و بداهه نوازی با سه تار، کمانچه، تار و دف پرداخت. محمد قوی حلم نوازنده نام آشنای تمبك و دف نیز در این برنامه لطفی را همراهی می كرد. این کنسرت توسط موسسه آوای شیدا که خود لطفی مدیریت آن را برعهده دارد، برگزار ‌شد و انجمن موسیقی ایران و همچنین ماهنامه فرهنگ و آهنگ نیز در برگزاری این رویداد وی را یاری دادند. مراحل پیش تولید این اجرا، از زمستان گذشته آغاز شده بود و مجوز آن در اسفند سال 85 از سوی مرکز موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر شد. اما این تمام ماجرای کنسرت لطفی نبود. زیرا از فردای آن، اصحای رسانه و همچنین هنرمندان شاخص موسیقی ایران لب به انتقاد آشکار و بدون ملاحظه گشودند و برای نخستین بار یک چهره صاحب نام موسیقی در شکلی گسترده به بند نقد کشیده شد. نقطه نظرات بسیار متکثر و متنوع بود. بخشی غلو آمیز، بخشی گزنده و تند و بخشی هم واقع بینانه دیده و شنیده شد. از شاخص ترین نمونه ها می توان به موضع گیری پرویز مشکاتیان اشاره کرد که می گفت "من بهترین كار لطفی را در ابوعطا می‌دانم، آنهم ابوعطایی كه در سفارت آلمان با شجریان اجرا كرد. آن اجرا یكی از زیباترین ابوعطاهای ایرانی است. شجریان بعد از آن، آواز زیباتر دارد اما لطفی كار باشكوه‌تر از آن ندارد." وی همچنین با تاكید بر بزرگی و اهمیت لطفی در موسیقی ایرانی طی چند دهه گذشته، تصریح كرد "اگر آن شب لطفی را من در اندازه همین ابوعطا هم می‌دیدم باز برایم پذیرفتنی بود و می‌گفتم در عرض 25 سال توانسته خودش را حفظ كند. اما متأسفانه خیلی بدتر بود. فكر كردم كه خواب می‌بینم. هنوز برایم جا نیفتاده كه چه اتفاقی برای لطفی افتاده بود و چرا چنین شد." گفتنی است یکی از دلایل انتقادهای فراوان به کنسرت لطفی، اظهار نظرهای متعدد وی در خصوص وضعیت موسیقی ایرانی و هنرمندان درگیر با آن بود که خود به خود انتظارات جامعه هنری را بالا برد و همه منتظر بودند که وی با این موضع گیری ها چه برنامه ویژه ای در سر دارد و چون سطح کنسرت وی را خیلی معمولی دیدند، به طور طبیعی سیل انتقادات شدت گرفت.

شب های موسیقی ایران

تابستان 86 به ابتکار انجمن موسیقی، برنامه ای تحت عنوان شب های موسیقی ایران که در آن هر شب یکی از استان های کشور می توانست به تشخیص خود، تمام یا بخشی از بضاعت موسیقایی خود را به تهران بیاورد تا در تالار وحدت اجرای موسیقی داشته باشند، شکل گرفت. این برنامه در نوع خود بی نظیر و حاوی تجربه های جالب و ارزشمندی برای جامعه موسیقی کشور بود. شب نخست را خوزستانی ها رقم زدند. خوزستان یکی از متنوع ترین استان های کشور از حیث اقوام مختلف ایرانی است و به همین دلیل موسیقی های بسیار رنگارنگی از این استان شنیده شد. گر چه تهران پایتخت است ولی گروه هایی خارج از شهر تهران، این شانس را داشتند که در شب موسیقی استان تهران هنرنمایی کنند. از جمله استاد شیرخدا خواننده و نوازنده ضرب زورخانه با همان طراوتی که هر روز صبح در رادیو می خواند، آن شب برای همشهریانش خواند و نواخت. در شب خراسان رضوی هنرمندان شاخص موسیقی بومی استان نظیر بخشی رمضان سلمانی بردری، آی محمد یوسفی، عبدالله سرور احمدی، علیرضا سلیمانی فرزند حاج قربان حضور داشتند. از هنرمندان خراسانی مقیم تهران، کیوان ساکت نیز در جلسه حضور داشت که دقایقی به سه تار نوازی پرداخت. جوانان گرگانی هم در قالب گروه "درویش خان" در شب موسیقی استان گلستان با اجرای آثاری از محمد رضا لطفی، پرویز مشکاتیان و حسین علیزاده خوب ظاهر شدند. این شب همچنین با هنرنمایی گروه موسیقی کتولی همراه بود که بسیار مورد توجه حاضران قرار گرفت. ترکمن ها نیز دو برنامه متفاوت داشتند. شب چهارم هنرمندان گروه صنم با خوانندگی شهرام آبرومند آذر خواننده فارسی خوان دیار آذربایجان شرقی به صحنه آمدند. در بخش موسیقی بومی نیز گروه عاشیقی سهند و در بخش موسیقی کلاسیک آذری، گروه کرال آذربایجانی به سرپرستی خسرو نژاد آریا چندین ترانه آذری را با تنظیم های خاص ارکسترهای آذری-غربی به صورت چند صدایی خواندند. از چهارمحال و بختیاری گروه های موسیقی مندیر، صلح بروجن و نوای مهر بیشترین نقش را ایفا کردند.

شب موسیقی لرستان یکی از شلوغ ترین شب ها بود. تقریباً هیچ جای خالی در تالار وحدت پیدا نمی شد. گروه زاگرس خرم آباد با خوانندگی سیف الدین آشتیانی و سپس ایرج رحمانپور هنرنمایی کردند. پس از آن نوبت به اجرای موسیقی توسط گروه تال به سرپرستی فرج علیپور نوازنده و خواننده نام آشنای لرستان رسید. در شب هشتم کاروان هنرمندان خطه خراسان شمالی، از علی آبچوری نوازنده بزرگ قوشمه گرفته تا سهراب محمدی بزرگ ترین خواننده آواز "لو" بودند. همچنین عیسی قلی پور خواننده و نوازنده دوتار کرمانجی و آنه مراد رستگاری تنها شاگرد زنده یاد اولیاقلی یگانه هنرنمایی کردند. استان سمنان نیز با پنج گروه موسیقی از شهرستان های گرمسار، سمنان، شاهرود، دامغان و سنگسر حضوری پر رنگ داشت. شب موسیقی استان مرکزی را گروه فرزانه به سرپرستی احمد زکریایی آغاز کرد. در ادامه، برنامه گروه "عندلیب" با اجرای برادران موسوی از شهرستان اراک بسیار مورد توجه قرار گرفت. اما استان اردبیل در این مجموعه برنامه ها، بسیار ضعیف ظاهر شد. استان کرمانشاه نیز در قد و قواره خود نبود. در ابتدا گروه موسیقی کردی بیستون با سازهای تنبور و دف، جلوه هایی از موسیقی باستانی منطقه را به نمایش گذاشت. پس از ایشان هوره خوانی به حاضران پیشکش شد و سپس گروه موسیقی نجوا به روی صحنه آمدند و قطعاتی را با دو گویش فارسی و کردی اجرا کردند. در شب موسیقی اصفهان برنامه های متعددی اجرا شد که از آن میان تنها یک گروه چهارنفره به خوانندگی علی اصغر شاه زیدی، معرف فضای موسیقایی مکتب اصفهان بود. شاه زیدی در این برنامه قابلیت و توانمندی خود را بار دیگر با انتخاب اشعاری مناسب به صورت بداهه خوانی و مناسب خوانی که از ویژگیهای اصلی مکتب آواز اصفهان می باشد، نشان داد. گیلانی ها ابتدا با یک ارکستر 30 نفری ظاهر شدند و سپس قسمت خانی، یگانه خواننده موسیقی بومی تالش ها، به همراه آرمین فریدی نوازنده تنبوره تالشی و محمد صفری نوازنده دایره روی صحنه آمد و شور و شعف خاصی در تالار افکند. برنامه پایانی اجرای موسیقی بومی شرق گیلان توسط بزرگ خواننده این دیار، فریدون پور رضا بود. در شب موسیقی کردستان یکی از  جلوه های ناب آواز منطقه هورامان به نام هوره ارائه شد. در ادامه گروه موسیقی آبیدر با سازهای بومی جلوه دیگری از موسیقی کردی را به نمایش گذاشت. قنبر راستگو یکی از قوی‌ترین نوازندگان نی جفتی استان هرمزگان نیز با جفتی برنامه ویژه ای را ارائه داد. اجرای موسیقی زار  بخش دیگری بود که توسط گروه نغمه هرمزگان اجرا شد.

از بوشهر علاوه بر شروه خوانی، گروه مروارید لیان به اجرای برنامه پرداخت. استاد احمد علیشرفی پیشکسوت نی انبان نوازی بوشهر نیز به همراه فرزندانش برنامه جالبی اجرا کردند. زنجانی ها با سه گونه موسیقی به پایتخت آمده بودند. نخست موسیقی دستگاهی، دوم موسیقی آذری- کلاسیک غربی و سوم موسیقی بومی منطقه که به موسیقی عاشیقی معروف است. از استان فارس یک گروه محلی قشقایی، دو گروه موسیقی کلاسیک و یک گروه موسیقی دستگاهی آمده بود. گروه بازی های محلی صحرا از شهر بیرجند در شب موسیقی این استان سنگ تمام نهاد و عصاره ای از موسیقی و بازی های منطقه خود را به زیبایی نمایش داد. جالب ترین بخش موسیقی استان  کهکیلویه و بویراحمد با رونمایی پدیده آوازی منطقه، پیمان یزدانی صورت گرفت. در بخش دیگری از برنامه، بازی های آیینی بویراحمدی به همراه آوازخوانی محلی انجام شد. استان قم علی رغم کوچی خود بسیار فراتر از انتظار ظاهر شد و شگفتی پایتخت نشینان را موجب گردید. تنها نماینده موسیقی استان ایلام هم گروه موسیقی آلامتو بود. کاروان هنرمندان استان همدان با سه گروه موسیقی به تهران آمده بودند. اما استان یزد با تنها گروه اش بسیار ضعیف ظاهر شد. مازندرانی ها با آوردن سه گونه موسیقی محلی، سنتی و کلاسیک نشان دادند که استان شان در هر سه شاخه، ظرفیت های قابل تأملی دارد. استان کرمان با آوردن گروه محلی بم، گروه موسیقی شباهنگ از شهر کرمان و گروه محلی قمادین از شهر جیرفت حضوری قابل توجه داشت. ترکیب اعزامی گروه های موسیقی استان سیستان و بلوچستان به طور کامل از نوع بومی انتخاب شده بود که این می تواند نشان دهنده رونق موسیقی بومی در این منطقه پهناور باشد. استان قزوین با مساحتی کوچک، فراتر از آنچه تصور می شد، در شب های موسیقی ایران ظاهر شد. آذربایجان غربی نیز با توجه به ترکیب جمعیتی آذری و کردی خود، موسیقی های متنوعی را به تهران آورده بود.

کنسرت محمد رضا شجریان در تالار کشور

تالار بزرگ کشور  از 8 تا 15 مردادماه میزبان مشتاقان صدای محمدرضا شجریان بود که با بلیت های گرانقیمت 25 هزار تومانی بر صندلی هایشان نشسته بودند. گر چه همان را در بازار سیاه 60 هزار تومان هم می‌فروختند. استاد بزرگ آواز ایران این بار با گروه آوا متشكل از خودش و پسرش همایون (تنبک)، مجید درخشانی (تار)، محمد فیروزی (بربت)، سعید فرجپوری (كمانچه) و حسین رضایی‌نیا نوازنده دف و دایره به روی صحنه آمد و با تشویق‌های پی‌ در پی مردم، بخش اول را با عنوان "سخن عشق" در دستگاه ماهور آغاز كرد و در بخش‌ دوم با عنوان "غوغای عشقبازان" در دستگاه شور و آواز افشاری قطعاتی از ساخته‌های سعید فرجپوری را ارائه شد. شجریان كنسرت خود را در حالی به پایان برد كه مردم با هجوم به مقابل سن تالار او را تشویق می کردند و خواستار اجرای تصنیف مرغ سحر بودند. اما وی گفت: از آنجایی كه مرغ سحر را در كنسرت‌های قبلی خیلی اجرا كرده‌ایم، امشب قطعه "ساقیا" از ساخته‌های سعید فرجپوری را بر اساس شعر مولانا اجرا می‌كنیم. تعدادی از چهره های سرشناس شعر و موسیقی در این شب ها حضور داشتند که از آن میان می توان به نام هایی چون پرویز مشكاتیان، هوشنگ ابتهاج (سایه)، حمیدرضا نوربخش، محمد‌رضا درویشی، علی جهاندار، رضا درخشانی، بیژن و اردشیر كامكار اشاره کرد. رفتن پرویز مشکاتیان به پشت صحنه و در آغوش کشیدن یار دیرینه خود محمد رضا شجریان پس سال ها کدورت از وِیژگی های بارز این برنامه بود.

کنسرت استاد مسلم آواز ایران البته بی حرف و حدیث نبود. اگر از مشکلات صدابرداری که به موجب آن صدای سازها ضعیف شنیده می شد، بگذریم، محتوای برنامه هم نقدهای فراوانی را در پی داشت. از جمله می توان به اظهار نظر هوشنگ کامکار سرپرست گروه موسیقی کامکارها اشاره کرد که می گفت: استاد مسلم بودن محمدرضا شجریان در حوزه آواز بر کسی پوشیده نسیت اما این موضوع باعث نمی شود که استاد در هر کنسرت و هر اجرایی موفق عمل کند. به همین دلیل با وجود تمام احترامی که برای شجریان قائل هستم اما معتقدم که کنسرت گروه "آوا" در شان موسیقی سنتی و همچنین آواز ایشان نبود. کامکار در ادامه، دلایل خود را اینگونه بیان کرد: در یک نگاه کلی به کنسرت شجریان و گروه آوا به خوبی متوجه می شویم که اجرای این گروه جدا از آواز شجریان از جهت تنظیم و ساخت قطعات و همچنین تصنیف های انتخاب شده ضعیف بود و در حد و اندازه استاد شجریان نبود و من تنها توانستم قسمت اول کنسرت را ببینم ولی همان اندازه از کنسرت را که دیدم رضایت بخش نبود و باید متذکر شوم که متاسفانه شاهد اجرایی شلوغ بودم و به همین دلیل معتقدم که قدرت خوانندگی استاد با توانایی اجرای نوازنده های گروه اختلاف فاحشی داشت.

کنسرت جلال ذوالفنون در فرهنگسرای نیاوران

روزهای 28 و 29 مرداد در فرهنگسرای نیاوران به کوشش انجمن موسیقی ایران جلال ذوالفنون، چهره نام آشنای سه تار نوازی معاصر در قالب گروه ذوالفنون کنسرت داشت. در نظر مردم عامی که موسیقی را فقط با نام و چهره چند خواننده می شناسند، بی گمان نام و چهره جلال ذوالفنون غریبه است. اما همین مردم با شنیدن عبارت هایی مثل "گل صد برگ" ، "آتش در نیستان" و "از نگاه یاران" گل روی شان می شکفد. آشنایی توده مردم با ساز ظریف سه تار بدون اغراق مدیون پایداری ها و تلاش های جلال ذوالفنون در عرصه تکنوازی و همنوازی سه تار است. به همین دلیل مخاطبان خاص وی در اولین فرصت ممکن خود را به کنسرت او می رسانند و دو شب اجرای نیاوران چنین بود. صدادهی گروه ذوالفنون همانند تکنوازی سرپرست آن، رنگی متمایز دارد. این سونوریته (صدادهی) غالباً حاصل هم نوازی چند سه تار و یکی دو ساز کوبه ای است. گر چه گاهی تار (فرزندش سهیل) یا کمانچه (هادی منتظری) هم در این مجموعه حضور می یابد ولی شخصیت موسیقایی گروه غالباً با سه تار شکل می گیرد. این رنگ صدایی مختص گروه ذوالفنون است و مشابه اش را در هیچ دوره ای از تاریخ معاصر سراغ نداریم. کنسرت ذوالفنون از آنجا که مخاطبان آشنا به نوع موسیقی اش آمده بودند، مورد اقبال قرار گرفت و نقد منفی در پی نداشت. 

کنسرت کامکارها در تالار کشور

خانه موسیقی برای چندمین بار پشتیبانی کنسرت گروه کامکارها را بر عهده گرفت و این برنامه از یکم تا چهارم شهریور ماه در تالار بزرگ کشور برگزار شد. تفاوت عمده کنسرت اخیر، تکنوازی کامکارها و نوازندگان جوانی بود که به عنوان نوازنده میهمان در گروه حاضر بودند. حدود هشتاد درصد قطعات اجرایی جدید بود و طبق معمول در دو بخش کردی و فارسی ارائه گردید. دو قطعه فارسی نیز که سال گذشته بسیار مورد استقبال قرار گرفته بود، امسال مجدداً اجرا شد. قطعات بیشتر در دستگاه های شور، دشتی و بعضی در دستگاه نوا بودند. تغییرات آشکار در کم و کیف کنسرت کامکارها بر اساس انتقاداتی بود که در نخستین برنامه نقد نغمه، کنسرت پیشین آنها مورد نقد قرار گرفته بود. انتقاداتی درباره اینکه چرا نوازندگان گروه کامکارها به تکنوازی نمی پردازند. پیش از کنسرت بیژن و هوشنگ کامکار در یک نشست مطبوعاتی دیدگاه های خود را بیان کردند تا مخاطبان با ذهنیت فوق تصوری به دیدن برنامه ایشان نیایند. برای مثال بیژن گفت "از موسیقی ایرانی به اندازه بضاعت آن و به اندازه بضاعت گروهی که اجرا می کند باید توقع داشت. برادرانم هوشنگ و ارسلان هارمونی و سازبندی را به خوبی می شناسند و انجام می دهند. اما باز هم باید به اندازه موسیقی ایرانی از آن توقع داشت." این نوع اظهار نظر باعث شد تا شنوندگان با انتظارات زیادی به کنسرت نروند و به همین دلیل برنامه کامکارها بازتاب منفی در پی نداشت و با توجه به قدرت همیشگی کامکارها در اجراهای صحنه ای، به نوعی مورد پذیرش غالب مخاطبان واقع گردید.

کنسرت حسین علیزاده در تالار کشور

این برنامه به همت خانه موسیقی و انتشارات هرمس در تالار بزرگ كشور از 14 تا 16 شهریور برگزار شد. در بخش اول حسین علیزاده به همراه مجید خلج به دونوازی تار و تنبك ‌پرداختند و سپس در بخش دوم به همراه گروه هم‌آوایان برنامه متفاوتی ارائه شد. به دنبال استقبال زیاد مردم از این كنسرت، علیزاده ساعت 16 روز جمعه 16 شهریور یک اجرای ویژه نیز داشت. وی در این كنسرت قطعاتی از ساخته‌های خود را در كنار قطعه «سرود گل» با شعری از فریدون مشیری در دستگاه راست پنجگاه اجرا کرد. بلیت‌های برنامه هم در قیمت‌های 10 تا 25 هزار تومان عرضه ‌شد. کنسرت گروه هم آوایان منهای دونوازی علیزاده با مجید خلج در واقع تکرار برنامه ای بود که شش ماه پیش در قالب تور آمریکای شمالی ارائه شده بود. این کنسرت به نسبت با کیفیت خوبی اجرا شد و چندان بازتاب منفی از سوی منتقدین و موسیقیدانان در پی نداشت. در عین حال خیلی ها معتقد بودند که علیزاده در مقایسه با آثار پیشین خود حرف تازه ای نداشت و کارهای اخیرش نوع تکامل یافته ای از اجراهای پیشین بود.

کنسرت عبدالحسین مختاباد در  کاخ سعد آباد

با پشتیبانی موسسه پیغام سحر جمعه 16 شهریور ماه کنسرت عبدالحسین مختاباد در محل فضای باز مجموعه فرهنگی تاریخی سعد آباد برگزار شد. این برنامه در واقع اجرای صحنه ای آخرین اثر منتشر شده مختاباد با نام  "ماه مجلس" بود. وی که برای نخستین بار با اثر  "تمنای وصال" با شعری از شیخ بهایی به جامعه موسیقی معرفی شد، کنسرت اخیرش حال و هوای متفاوتی داشت و این تفاوت به خاطر نوع نگاه جدیدش بود که اعتقاد دارد موسیقیدان سنتی باید به سمت گونه ای از موسیقی هنری عامه پسند برود یا آنچه که خود Popular art music عنوان می کند و می گوید "این توصیف بسیار رسا و دقیق است."  کنسرت مختاباد نیز با استقبال علاقه مندانش روبرو شد و حرف و حدیثی در پی نداشت.

کنسرت پرویز مشکاتیان در تالار کشور

آخرین برنامه از زنجیره کنسرت های اساتید صاحب نام موسیقی ایران، اجرای گروه عارف به سرپرستی و آهنگسازی پرویز مشکاتیان و خوانندگی حمید رضا نوربخش بود که از ششم تا نهم آذر ماه در تالار بزرگ کشور برگزار شد. طراحی لباس و صحنه را عباس كیارستمی کارگردان نام آشنای سینمای کشور انجام داده بود که در آن تصاویر درخت كاج و برگ‌های پاییزی مشاهده می شد. کنسرت در شب نخست دو بخشی تنظیم شده بود ولی در شب های بعد بدون تنفس به انجام رسید. آغاز برنامه با ابوعطا و سپس شور و دشتی بود که در ادامه تصانیف «شكر و شكایت» از حافظ و «گون» از شفیعی کدکنی همراه شد.همچنین چهار مضراب بیات زند، تصنیف "كجائید" با شعری از علی‌اكبر دهخدا، تصنیف "پنهان چون دل" با شعری از مولانا و تصنیف "ققنوس" با شعری از خود مشکاتیان بخش های دیگری از برنامه راتشکیل می داد. در پایان با تشویق‌های پیاپی مردم، گروه بار دیگر به صحنه بازگشتند و این بار سرود «ای ایران» اثر روح الله خالقی را نواختند و به صورت گروهی خواندند. در کنسرت گروه عارف تکنوازی های متنوعی گنجانده شده بود که می توان به هنر نمایی کیوان ساکت، حسن ناهید، بهداد بابایی، نوید افقه و سیامک آقایی اشاره کرد. در این میان تنبك‌نوازی نوید افقه با شیوه‌هایی خاص، جذبه زیادی داشت. کنسرت مشکاتیان بیشترین نقدهای منفی را در پی داشت که نوک پیکان اغلب آنها به سمت خوانندگی و برخی تکنوازی ها بود. گر چه خود مشکاتیان و کلیت کارش چندان از تیر رس نقدها در امان نماند.

کنسرت همنوایان صلح

گروه همنوایان صلح به سرپرستی محمد علی خواجه نوری، خوانندگی داریوش خواجه نوری و تکنوازی جلال ذوالفنون سوم و چهارم آبان ماه در  تالار بزرگ كشور برنامه ای تلفیقی ارائه داد. در این برنامه سه تار جلال ذوالفنون در کنار گیتار و گیتارباس و ساکسیفون و درامز و طبلا به صدا درآمد و علاوه بر آن یک نوازنده محلی از تربت جام نیز با دوتارش دقایقی گروه را همراهی کرد. این اجرا سه ماه بعد در دوازدهمین نشست نقد نغمه با حضور دکتر مصطفی کمال پورتراب و هوشنگ کامکار و بدون حضور مجریان کنسرت مورد نقد و بررسی قرار گرفت و فاقد ارزش هنری قلمداد گردید.

کنسرت گروه لیان بوشهر

روزهای 24 و 25 آبان ماه، تالار وحدت شاهد اجرای موسیقی بندرنشینان بوشهر بود. گروه مروارید لیان به به سرپرستی محسن شریفیان با تکیه بر موسیقی پر و پیمان منطقه بوشهر، طی دو روز شنوندگان را به وجد آوردند. اقبال از برنامه آنها مثل همیشه زیاد بود و تقریباً جای خالی در تالار پیدا نمی شد.

کنسرت گروه مستان

کنسرت تلفیقی گروه نور

گروه موسیقی تلفیقی "نور" به سرپرستی کریستف رضاعی هنرمند ایرانی-فرانسوی تبار، روزهای 28، 29 و 30 تیرماه در تالار وحدت اجرای برنامه داشت. چهار نفر  از اعضای گروه نور مقیم پاریس اند و بقیه در تهران زندگی می کنند. می توان گفت آنها تنها گروه موسیقی تلفیقی فعال در ایران هستند که ترکیب اعضای آن نیز به واقع تلفیقی از چند قومیت و ملیت مختلف است. اعضای گروه نور بر این عقیده اند که موسیقی قرون وسطای اروپا با موسیقی دستگاهی و نواحی ایران ریشه های مشترک زیادی دارد و بنابراین سعی خود را به تلفیق سه گانه ای از این منابع معطوف کرده اند. حسین علیزاده پس از شنیدن اجرای گروه نور، زبان به تمجید آنها گشود و در رسانه های رسمی کار گروه نور را موفق ارزیابی کرد.

کنسرت های دیگر

علاوه بر موارد یاد شده کنسرت های کوچک و بزرگ دیگری در گوشه و کنار پایتخت برگزار شد که می توان به این موارد اشاره کرد. گروه موسیقی حرکت نو با تکیه کامل بر سازهای تنبک و دف که در سالن رودکی روزهای 28 و 29 تیر به سرپرستی علیرضا پیروزنیا انجام شد.  این گروه کوبه ای سال گذشته در تالار اندیشه نیز دو شب به نفع باغ هنر بم که توسط استاد شجریان پیگیری می شود، کنسرت داد. همچنین گروه موسیقی دستگاهی سپهر  سی ام آبان ماه در فرهنگسرای هنر (ارسباران)، گروه مهتاب به سرپرستی احسان ذبیحی فر روزهای 11 و 12 مرداد ماه در فرهنگسرای نیاوران و گروه لیمر بوشهر به سرپرستی محمد رضا بلادی روزهای 21 و 23 آبان ماه در تالار وحدت کنسرت داشتند. از موسیقی پاپ نیز می توان به کنسرت محمد اصفهانی در تالار کشور که روزهای 17 و 18 آبان ماه برگزار شد، نام برد. همچنین کنسرت های فرمان فتحعلیان و مجتبی کبیری که به ترتیب در 19 و 20 مرداد و دیگری در 30 مرداد ماه در تالار کشور برگزار شد قابل ذکر است.

یک گام به جلو با افزایش صندلی کنسرت

سال 1386 با ویژگی های یاد شده در حوزه اجراهای زنده یک استثنا در تمام تاریخ موسیقی ایران به شمار می رود. تا پیش از این، همواره هنرمندان و مخاطبانشان از کمبود اجراها گله می کردند و معمولاً کنسرت های برگزار شده با ازدحام علاقه مندان روبرو می شد و عده ای همیشه پشت درهای بسته تالارها می ماندند. از این نظر می توان گفت امسال کسی از کمبود گله نداشت. هر چند در یک مقایسه با کشورهای پیشرفته جهان، این مقدار صندلی کنسرت، رقم قابل ملاحظه ای نیست. برای نمونه در طول یک سال، کل نفرـصندلی کنسرت های برگزار شده در شهر کوچک کلن آلمان با 700 هزار نفر جمعیت از تمام نفرـصندلی های مربوط به کنسرت های کشور ما بیشتر است.

نکته دوم در کنسرت های سال جاری، قیمت گزاف بلیت ها بود که باعث می شد همچنان عده ای نتوانند آن را تهیه کنند. در نتیجه علی رغم استقبال نسبتاً خوب از غالب کنسرت ها، شاهد بودیم در برخی نوبت های اجرا از جمله کنسرت های حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان صندلی های زیادی خالی بودند که در صورت مناسب بودن بهای بلیت می توانستند با علاقه مندان دیگری پر شوند تا جنبه فرهنگی برنامه ها را افزایش یابد. شاید لازم باشد مدیریت هنری کشور پس از بستر سازی نسبتاً مناسب برای اجراهای زنده موسیقی، کم کم فکری هم به وضعیت اجاره سالن ها و دیگر هزینه های جانبی بکند تا کنسرتهای موسیقی هنری صرفاً تجاری جلوه نکنند.

یکی از شخصیت هایی که واقعا در زندگی من تاثیر گذار بوده است شخصیت زوربا در کتابی به نام زوربای یونان است. در ذیل توضیحاتی در ارتباط با این شخصیت آورده شده است. پیشنهاد می کنم هر کس این کتاب را نخوانده است آن را تهیه و مطالعه کند . (ترجیحا ترجمه مرحوم قاضی)                                                 زوربای یونانی یا آلکسیس زوربا [Alecksie Zorpa]. نیکوس کازانتزاکیس (1) (1883-1957)، نویسنده یونانی، در طول سال 1917،‌همراه با یکی از دوستان اتفاقی خود به نام گئورگس زوربا (2)، به کار استخراج یک معدن زغال‌سنگ قهوه‌ای در محلی به نام پراستووا (3)، در منطقه ماینا (4)، واقع در منتهی‌الیه شبه جزیره (پلوپونسوس) (5)، پرداخت. بیست و پنج سال بعد، که یونان در تصرف آلمانیها بود، به یاد آن واقعه زودگذر ولی فراموش‌ناشدنی افتاد و از 1941 تا 1943 در آیگینا (6) کتابی به نام آلکسیس زوربا نوشت. موضوع کتاب به داستانی ساده محدود می‌شود: جوانی شهری تصمیم می‌گیرد با کمک مردی یونانی به نام آلکسیس زوربا، که برحسب اتفاق باهم آشنا شده‌اند، به استخراج یک معدن زغال‌سنگ قهوه‌ای بپردازد؛ ولیکن چون تجربه کافی و پول، و شاید شور و شوق واقعی، برای چنین کاری ندارد تلاشش به ثمر نمی‌رسد و به ناکامی می‌انجامد. تنها چیزی که از این کار برای نویسنده می‌ماند خاطره لحظه‌های شگفت‌انگیزی است که با الکسیس زوربا گذرانده است. وقایع مختلفی که به این برخورد تصادفی و به این دوستی اتفاقی پیوند می‌خورد –مانند ماجراهای زوربا و بانو اورتانس (7)، بانوی فرانسوی تبعید شده به یک ابادی همجوار، و قتل بیوه‌زنی که به ناحق به کشتن جوانی متهم شده است- تنها بدین منظور در این داستان آمده‌اند که شور وحال و دست و دلبازی و شجاعت زوربا را بیشتر مجسم سازند. زوربا، که شور و شوقی واقعی به زندگی دارد و فکر و روحش از هرگونه تعصبی عاری است و به ریش همه اندیشه‌ها و باورهای رایج می‌خندد، و مظهر انسانی آزاده و ماجراجوی واقعی زندگی است، به دوستش که به نامهای «کاغذ سیاه کن» و «موش کاغذخوار» می‌نامد بی‌اعتنا به همه‌چیز درس زندگی می‌دهد، و این درسها را با حرف زدن، با آواز خواندن، با رقصیدن و با نواختن سنتور محبوبش که همچون جان برایش ضروری است بیان می‌کند. گئورگس زوربا، که الهام‌بخش نویسنده در آفریدن قهرمان داستانش آلکسیس زوربا است، به سال 1942 در صربستان بدرود زندگی گفت.   درباره نویسنده اثر   «نيكوس كازانتزاكيس» هم نويسنده بود و هم شاعر، هم متفكر بود و هم جهانگرد و هم آدمي سياسي كه توانست به مقام وزارت هم برسد.شايد همه اين «بودن ها» بود كه از او يك نويسنده جسور و بي پروا ساخت، نويسنده اي كه توانست در آثارش به جهان بيني خاص و حتي زباني خاص خودش برسد. زباني پر از تصوير. نويسنده اي كه توانست در داستانهايش، آدمهايي بيافريند كه باعث ماندگاري اش شوند. حالا حتي اگر كسي، كازانتزاكيس را هم نشناسد، «زوربا» را مي شناسد. «زوربا» همان شخصيت افسانه اي است كه محمد قاضي (مترجم كتاب) خودش اولين كسي بود كه شيفته او شده بود. قاضي در جايي گفته بود: «من زورباي ايران هستم، با همان رنجها، عشقها و سربلنديها». كازانتزاكيس با نوشتن هر كتابش جنجالي به پا كرد. نوشته هاي او به خاطر نگاه تازه اي كه به مذهب داشتند، هميشه با مخالفان و موافقان افراطي روبرو بودند. او كتابهاي زيادي نوشت: زورباي يوناني، باغ صخره ها، برادركشي، گزارش به خاك يونان، آزادي يا مرگ، سرگشته راه حق، سير آفاق و آخرين وسوسه مسيح. آثارش جاذبه هاي منحصر به فرد خودشان را داشتند. هر اثرش يك تفكر بود كه نشان از وسعت روح نويسنده اش داشت. او نوشتن را فقط براي آن كه بنويسد و نويسنده باشد، انتخاب نكرده بود. او در كتاب «گزارش به خاك يونان» مي نويسد: «افسوس كه براي كمك به مبارزه، تنها وسيله اي كه در اختيار داشتم، نوشتن بود. براي همين به نويسندگي پرداختم و هدفم از نوشتن زيبايي نبود، نجات بود.» شايد مهمترين كاري كه كازانتزاكيس كرد، اين بود كه توانست تصوير نسبتاً صادقانه اي از انسان و نيازها و تواناييهايش ارايه كند. اومعتقد بود، مهمترين ويژگي انسانها، آزادي و رهايي آنهاست. آزادي و رهايي غنيمتي است كه هر كس بايد بتواند آن را به دست آورد و تاوان سختي هم بابت به دست آوردنش بپردازد.كازانتزاكيس در جايي مي نويسد: «فكر كنم براي اولين بار در زندگي ام، احساس كردم كه آزادي واقعي چيست؟ طوق خدا را به گردن انداختن.» و يا در جايي ديگر: «- بايد قبول كني كه من هم يك انسانم. - انسان، منظورت چيست؟ - يعني آزادم.» و يا در كتاب «زورباي يوناني» مي گويد: «خوشبختي حقيقي يعني اين! آرزويي در دل نداشتن و در عين حال دو مرده كوشيدن كه گويي هزاران آرزوي برآورده نشده در دل است. دور از مردمان زيستن، به آنان احتياج نداشتن و در عين حال آنان را دوست داشتن.» *** «زورباي يوناني» يكي از مهمترين آثار كازانتزاكيس است. «زوربا» با شخصيت اين كتاب بعد از آفريده شدنش، تبديل به يك شخصيت اسطوره اي شد، شخصيتي كه مهمترين ويژگي آن «رهايي»اش بود. - اسمت چيست؟ - الكسيس زوربا. بعضيها پا روي نانوا مي خوانندم، چون هيكلم دراز و لاغر و سرم پهن مانند كلوچه درشتي است. گروهي ديگر تخمه اي، چون موقعي دوره مي گشتم و تخمه كدو مي فروختم. كپك هم مي نامندم، چون مي گويند كه هر جا بروم حقه مي زنم و شر برپا مي كنم. همه چيزم را از دست داده ام. القاب ديگري هم دارم، ولي باشد براي وقتي ديگر.» كازانتزاكيس در يكي از سفرهايش با زورباي واقعي آشنا شد و تصميم گرفت داستان او را بنويسد و او را ماندگار كند. زوربا در عين اسطوره اي بودنش، چنان آشنا به نظر مي رسيد كه شايد بسياري از كساني كه اين كتاب را خوانده بودند، به دنبال زوربايي در زندگيشان بودند. زوربا نمونه كامل يك انسان رها و البته زميني بود.«زوربا، همان كسي بود كه سالها، با اشتياق به دنبالش بودم: دل زنده، شكمو و پر اشتها، داراي روحي بزرگ ولي «صفت، كه هنوز رشته اتصالش با مادر طبيعت، يعني زمين، قطع نشده بود.» *** كازانتزاكيس در طول زندگي اش هميشه مبارزه كرد. با هر چه كه او را از رسيدن به هدف و عقيده اش در زندگي بازمي داشت، مبارزه كرد. به نظر او، آدمها بايد براي صعود به آسمان عميق ترين ريشه هاي علايق زميني شان را مي بريدند، اگر چه كه سخت است، اگر چه كه بهاي سنگيني است، اما كازانتزاكيس همه علايقش را بريد و مبارزه كرد. اما سرانجام مرگ به سراغ او هم آمد. اين جور وقتهاست كه آدم با خودش مي گويد: كاش مرگ به سراغ بعضيها نمي آمد، اما به قول خودش: «ديگر بايد رفت، آري براي خاطر خدا بايد رفت!» نيكوس كازانتزاكيس نويسنده يوناني در سن 74 سالگي بر اثر سرطان خون درگذشت. او وصيت كرد بر روي سنگ مزارش بنويسند: «اميدي ندارم، ترسي ندارم و آزادم.» محمد قاضی. فرهنگ آثار. سروش. 1.Nikos Kazantzakis 2.Georges Zorba 3.Prastova 4.Maina 5.Peloponnesus 6.Aegina 7.Hortense * فیلمی با این نام با بازی بی نظیر آنتونی کوین ساخته شده است که می توانید در لینک زیر لحظاتی از آن را مشاهده کنید. http://www.youtube.com/watch?v=j_cqxUY5oyo

با خبر شدیم که استاد کسایی خداوندگار نی به تازگی در حال انتشار اثری با نام اجرای ردیف های موسیقی ایرانی با سه تار هستند.

این خبر باعث مسرت بسیار است چون اولا متوجه می شویم شکر خدا استاد در سلامت هستند و همچنان فعالیت هنری خویش را دنبال می کنند و دوما برای اهالی موسیقی اصیل و مشتاقان جدی موسیقی جای بسی خوشحالی دارد که اثری ارزنده از استاد را خواهند داشت . به اعتقاد نگارنده این اثر می تواند یکی از عالی ترین منابع در زمینه موسیقی اصیل ایرانی باشد.

نام نی با نام کسایی اجین شده است و جدایی ناپذیر می باشد و شاید هیچ کس در حال حاضر از لحاظ علم موسیقی با ایشان برابری نکند.

در این مقال جای دارد از یار جدا ناشدنی استاد یادی کنیم.

استاد جلیل شهناز مرد بزرگ تاریخ موسیقی.

استاد بی بدیل تار که به اعتقاد دانایان علم موسیقی

کتاب تار را بسته است.

با خبریم که مدت زمان مدیدی است استاد در بستر بیماری هستند و از سلامت جسمانی مناسبی برخوردار نیستند و مشتاقان و علاقمندان ایشان از شنیدن آثار جدید ایشان محرومند.

از علاقمندان هنر خواهانم برای سلامتی استاد دعا کنند.

پ ن : در تصاویر فوق ادای احترام و عرض شاگردی استاد را نسبت به استاد شهناز می بینیم.

قابل توجه هنرمندان جوان و کسانی که شجریان را مغرور می نامند.

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در سال ۱۳۱۸ در شهر كدكن چشم به جهان گشود. شفیعی کدکنی دوره‌های دبستان و دبیرستان را در مشهد گذراند، و چندی‌ نیز به‌ فراگیری‌ زبان‌ و ادبیات‌ عرب, فقه،‌ کلام‌ و اصول‌ سپری کرد. او مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات پارسی از دانشگاه فردوسی و مدرک دکتری را نیز در همین رشته از دانشگاه تهران گرفت. او اکنون استاد ادبیات دانشگاه تهران است. او از جمله دوستان نزدیک مهدی اخوان ثالث شاعر خراسانی به شمار می رود و دلبستگی خود را به اشعار وی پنهان نمی کرد.

وی سرودن شعر را از جوانی به شیوه کلاسیک آغاز کرد. ولی پس از چندی به سوی سبک نو مشهور به نیما یوشیج روی آورد .او با نوشتن در کوچه باغ های نیشابور به نام‌آوری رسید. آثار شفیعی را می‌توان به دو گروه انتقادی و مجموعه اشعار خود وی تقسیم کرد. آثار انتقادی این نویسنده، شامل تصحیح آثار کلاسیک فارسی و نگارش مقالاتی در حوزه نظریه ادبی می‌شود، که بخشی از آن‌ها در زیر آورده شده‌اند. در میان آثار نظری شفیعی کدکنی کتاب موسیقی شعر جایگاهی ویژه دارد و در میان مجموعه اشعار در کوچه باغ‌های نشابور آوازه بیشتری دارد.

شفیعی کدکنی را باید در زمره شاعران اجتماعی بدانیم. او در اشعار خود تصویری از جامعه ایرانی در دهه ی ۴۰ و ۵۰ خورشیدی را بازتاب می دهد، و با رمز و کنایه آن دوران را به خواننده می نمایاند. دلبستگی و گرایش فراوان به آیین وفرهنگ اسلامی و بخصوص خراسان نشان می دهد.

 

مجموعه اشعار

1.        شبخوانی

2.        زمزمه‌ها

3.        از زبان برگ

4.        درکوچه باغ های نیشابور

5.        هزاره‌ دوم‌ آهوی‌ کوهی

6.        از بودن‌ و سرودن

7.        مثل درخت‌ در شب‌ باران

8.        بوی جوی مولیان

آثار نظری و انتقادی

1.        صور خیال در شعر فارسی

2.        موسیقی شعر

3.        اسرارالتوحید (تصحیح)

4.        تاریخ نیشابور (تصحیح)

5.        مختارنامه (تصحیح)

6.        منطق‌الطیر (تصحیح)

7.        نقد مفلس

8.        کیمیا فروش

9.        نقد تازیانه‌‌های سلوک

10.    آن سوی حرف و صوت

11.    بیدل

12.    سبک هندی

13.    میراث عرفانی ایران (سه جلدی):

1.        دفتر روشنایی ( در شرح سخنان و افکار بایزید بسطامی)

2.        نوشته بر دریا ( در بیان میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی)

3.        چشیدن طعم وقت ( در شرح عرفان و افکار ابوسعید ابوالخیر)

نمونه از اشعار

آن عاشقان شرزه

       آن عاشقان شرزه که با شب نزیستند
رفتند و شهر خفته ندانست کیستند
 فریادشان تموج شط حیات بود
 چون آذرخش در سخن خویش زیستند
مرغان پر گشوده ی طوفان که روز مرگ
دریا و موج و صخره بر ایشان گریستند
 می گفتی ای عزیز ! سترون شده ست خک
اینک ببین برابر چشم تو چیستند
 هر صبح و شب به غارت طوفان روند و باز
باز آخرین شقایق این باغ نیستند

                                                               نفسم گرفت از این شهر

حتي به روزگاران

اين مهربانتر از برگ در بوسه هاي باران                    بيداري ستاره، در چشم جويباران

آيينه نگاهت، پيوند صبح و ساحل                          لبخند گاهگاهت، صبح ستاره باران

بازآ كه در هوايت خاموشي جنونم                         فريادها برانگيخت از سنگ كوهساران

اي جويبار جاري! زين سايه برگ مگريز                  كاين گونه فرصت از دست دادند بي شماران

گفتي: به روزگاري مهري نشسته گفتم                    بيرون نمي توان كرد حتي به روزگاران

بيگانگي ز حد رفت، اي آشنا مپرهيز                      زين عاشق پشيمان سر خيل شرمساران

پيش از من و تو بسيار بودند و نقش بستند                ديوار زندگي را زين گونه يادگاران

وين نغمه محبت، بعد از من و تو ماند                     تا در زمانه باقي است آواز باد و باران

خونريزي خزان

چه گونه دوست ندارم من اين دياران را              كه هر شقايقش آيينه اي است ياران را

تمام هستي من در شط سحر جاري است             چو ياد آورم آن روشني تباران را

سپيده آينه گردان روحشان بادا                        كه روشنايي دگر داد روزگاران را

بهار زخمي اين باغ، دلكش است هنوز              اگر چه نغمه به لب خشك شد هزاران را

قباي مير غضب سبز و خنجرش سرخ است        مخور فريب دروغ اين سياهكاران را

به هوش باش كه خونريزي خزان كو شد            كه روح باغ فراموش كند بهاران را

هزاره دوم آهوي كوهي

تا كجاي مي برد اين نقش به ديوار مرا؟

تا بدانجا كه فرو مي ماند

چشم از ديدن و لب نيز ز گفتار مرا

* * *

لاجورد افق صبح نيشابور و هري است

كه در اين كاشي كوچك متراكم شده است

مي برد جانب فرغانه و فرخار مرا

* * *

اين چه حزني است كه در همهمه كاشيهاست

جامه سوگ سياووش به تن پوشيده است

اين طنيني كه سرايند خموشيها، در عمق فراموشيها

و به گوش آيد از اين گونه به تكرار مرا

* * *

گرد خاكستري حلاج و دعاي ماني

شعله آتش كركوي و سرود زرتشت

پورياي ولي آن شاعر رزم و خوارزمي

مي نمايند در اين آينه رخسار مرا

* * *

تا كجا مي برد اين نقش به ديوار مرا؟

تا درودي به سمرقند چو قند

و به رود سخن رودكي آن دم كه سرود

كس فرستاد به سر اندر عيار مرا

* * *

شاخ نيلوفر مرواست گه زادن مهر

كز دل شط روان شنها

مي كند جلوه از اين گونه به ديدار مرا

* * *

سبزي سرو قد افراشته كاشمر است

كز نهان سوي قرون

مي شود در نظر اين لحظه پديدار مرا

* * *

چشم آن آهوي سر گشته كوهي است هنوز

كه نگاه مي كند از آن سوي اعصار مرا

* * *

بوته گندم روييده بر آن بام سفال

باد آورده آن خرمن آتش زده است

كه به ياد آورد از فتنه تاتار مرا

* * *

كيميا كاري و دستان كدامين دستان

گسترانيده شكوهي به موازات ابد

روي آن پنجره با زيور عريانيهاش

كه گذر مي دهد از روزن اسرار مرا

* * *

نقش اسليمي آن طاق نماهاي بلند

و آجر صيقلي سر در ايوان بزرگ

مي شود بر سر، چو صاعقه، آوار مرا

و آن كتيبه كه بر آن نام كس از سلسله اي

نيست پيدا و خبر مي دهد از سلسله كار مرا

* * *

عجبا كز گذر كاشي اين مزدك پير

هوس كوي مغان است دگر بار مرا

گر چه بس ناژوي واژونه در آن حاشيه هاش

مي نمايد به نظر

پيكر مزدك و آن باغ نگونسار مرا

* * *

آواي بيداري

درين شبها
كه گل از برگ و برگ از باد و باد از ابر ميترسد
درين شبها
كه هر آئينه با تصوير بيگانه است
درين شبها
كه پنهان ميكند هر چشمه اي سر و سرودش را
درين شبهاي ظلماني
چنين بيدار و درياوار
توئي تنها كه ميخواني
توئي تنها كه مي بيني
توئي تنها كه مي بيني
هزاران كشتي كالاي اين آسوده بندر را
بسوي آبهاي دور ، چون سيلاب در غرش
توئي تنها كه ميخواني
رثاي قتل عام و خون پامال تباران شهيدان را
توئي تنها كه ميفهمي
زبان رمز و آواز چگور نااميدان را
بر آن شاخ بلند ، اي نغمه ساز باغ بي برگي
بمان تا بشنوند از شور آوازت
درختاني كه اينك در جوانه هاي سرد باغ در خوابند
بمان تا دشتهاي روشن آئينه ها ، گلهاي حوباران
تمام نفرت و نفرين اين ايام غارت را
ز آواز تو دريابند
تو غمگين تر سرود حسرت و چاووش اين ايام
تو باراني ترين ابري كه مي گريد
بباغ مزدك و زرتشت
تو عصياني ترين خشمي كه ميجوشد
ز جام و ساغر خيام

درين شبها
كه گل از برگ و برگ از باد و باد از ابر ميترسد
و پنهان ميكند هر چشمه اي سر و سرودش را
درين شبهاي ظلماني
چنين بيدار و درياوار
توئي تنها كه ميخواني

 منابع و ماخذ

تذكرة الشعراء، امير دولتشاه سمرقندي

تاريخ ادبيات ايران، دكتر ذبيح الله صفا

شكوه شمس، آن ماري شيمل، ترجمه حسن لاهوتي

نفحات الانس، عبدالرحمن جامي

ادبيات نوين ايران، دكتر يعقوب آژند

شعر نو از آغاز تا امروز، محمد حقوقي

سخنوران نامي معاصر ايران، سيد محمد باقر برقعي

تاريخ ادبيات ايران، هرمان اته، ترجمه دكتر شفق

تحقيقي درباره سعدي، هانري ماسه، ترجمه دكتر يوسفي و دكتر مهدوي اردبيلي

حافظ نامه، بهاءالدين خرمشاهي

هوشنگ ابتهاج در سال 1306 در شهر رشت زاده شد
دوره آموزش دبستانی را در همین شهر و آموزش دبیرستانی را در تهران پایان رساند
وی مدتی را به عنوان مدیر کل شرکت دولتی سیمان تهران به کار اشتغال داشت از سال 1350 تا 1356 نیز برنامه گلهای تازه و گلچین هفته رادیو ایران را سرپرستی می کرد
او در دوران دبیرستان اولین دفتر شعر خود را به نام نخستین نغمه ها منتشر کرد
وی با سرودن شعر های عاشقانه آغاز کرد اما با کتاب شبگیر خود که حاصل سالهای پر تب و تاب پیش از 1332 است به شعر اجتماعی روی آورد

سایه با اینکه به گفته اهل فن در غزلسرایی هم طراز حافظ است اما به دلایلی خاص هرگز از او تجلیل مناسبی انجام نشده است.................آیا حق او نیست که در مراسم تجلیل از چهره های ماندگار یادی ازو کنند؟

البته عاقبت کسانی که هنر خویش به دنیا مفروشند همین است....در ذیل شعری که سایه برای استاد شجریان سروده است را می آورم:

رفتي اي جان و ندانيم كه جاي تو كجاست
مرغ شبخوان كـــجايي و نـواي تو كجاسـت

آن چه بيگانگي و اين چه غريبي است كه نيست
آشـــنايـــي كــه بپرســيم ســـراي تو كـــجاســت

چه پريشانم از اين فكر پريشان شب و روز
كه شـب و روز كجايي و كـجاي تو كجاست

هـــنر خـــويش به دنيا نــفروشــــي زنهار
گوهري در همه عالم به بهاي تو كجاست

كــــوه از اين قــصه پر غصه به فريـاد آمـــد
آه و آه از دل سنگ تو ، صداي تو كجاست

دل ز غم هاي گلوگــير گره در گره است
سايه آن زمزمه گريه گشاي تو كجاست 

و شعری دیگر بنام ساقی نامه

ساقی نامه

بیا ساقی آن می که جام آفرید
 به من ده که جان جامه بر تن درید
 کجا تن کشد بار هنگامه اش
 که او جان جان است و جان جامه اش
 بیا ساقی آن می که خون حیات
 ازو شد روان در رگ کاینات
به من ده که خورشید رخشان شوم
 ز گنج نهان گوهرافشان شوم
بده ساقی آن می که جان بهار
 ازو جرعه ای خورد و شد پرنگار
 به مستی شب در گلستان بخفت
 سحر رنگ و بو گشت و در گل شکفت
 بده ساقی آن می که هستم هنوز
همان عاشق می پرستم هنوز
 به مستی که جان در سر می کنم
 همه عمر در پای خم طی کنم
بیا ساقی آن می که چون گل کند
 همه باغ پر بانگ بلبل کند
به من ده که چون گل بخواهم شکفت
 که راز شکفتن نشاید نهفت
 بیا ساقی آن می که چنگ صبوح
بدین مایه سر کرد آواز روح
به من ده که اسب سخن زین کنم
 سرود کهن را نو ایین کنم
نواسنج خوش خوان من یاد باد
که چندین نوای خوشم یاد داد
 برفت و برفتند از خود برون
سراپرده بردند در دشت خون
 نگه کن که راه دلم چون زدند
 که این زخمه در پرده ی خون زدند
بیا ساقی آن می که چون بنگریم
 ز خون سیاووش یاد آوریم
 به من ده که داغ دلم تازه شد
 سر دردمندم پر آوازه شد
 از آتش گذشتند با جان پک
 که پکان از آتش ندارند بک
ولیکن بدی چون کند داوری
 ز نیکان همان طشت خون آوری
ستم بود آن خون فرو ریختن
 سزای ستمکاره آویختن
بیا ساقی آن می که دفع گزند
 ازو جست فرزانه ی دردمند
 به من ده که با داغ و دردم هنوز
سر از جیب غم بر نکردم هنوز
دریغ آن گرانمایه سرو جان
 که ناگه فرو ریخت چون ارغوان
 چه پر خون نوشتند این سرگذشت
 دلی کو کزین غصه پر خون نگشت ؟
 خردمند دیرینه خوش می گریست
 اگر مرگ داد است بیداد چیست ؟
بیا ساقی آن می که چون روشنی
 به روز آرد این شام اهریمنی
 به من ده کزین دامگاه هلک
 بر ایم به تدبیر آن تابنک
 جهان در ره سیل و ما در نشیب
 بر آمد ز آب خروشان نهیب
که خواهد رسید ، ای شب آشفتگان
 به فریاد این بی خبر خفتگان ؟
 مگر نوح کشتی بر آب افکند
 کمندی به غرقاب خواب افکند 

و این هم شعری که هر کس برای بار اول آنرا بشنود فکر می کند شاعرش مولانا است.

آینه در آینه

مژده بده مژده بده، یار پسندید مرا

سایه او گشتم و او برد به خورشید مرا

جان دل و دیده منم ، گریه خندیده منم

یــار پسـندیده منم ، یــار پسـندید مرا

کعبه منم ، قبله منم ، سوی من آرید نماز

کان صنم قبله نما خم شد و بوسید مرا

پرتو دیدار خوشش تافتــــه در دیـــــده من

 آیــنه در آیــنه شد ، دیدمش و دید مرا

آینه خورشید شود پیش رخ روشن او

تابِ نظرخواه و ببین کآینه تابید مرا

گوهر گم بوده نگر تافته بر فرق فلک

گوهری ِ خوب نظر آمد و سنجید مرا

هر سحر از کاخ کرم چون که فرو می نگرم

بانگِ لک الحمد رسد از مه و ناهید مرا

چون سر زلفش نکشم سر ز هوای رخ او

باش که صد صبح دمد زین شب امّید مرا

پرتو بی پیرهنم ، جان رها کرده منم

تا نشوم سایۀ خود باز نبینید مرا

و هرگز فراموش نخواهیم کرد شعر زیبایش را که پس از فاجعه بم استاد شجریان در هم نوا با بم اجرا نمودند :

برسان باده که غم روی نمود ای ساقی

این شبیخون بلا باز چه بود ای ساقی .............

و این هم جمله ای از استاد شفیعی کدکنی در تمجید از سایه (امیدوارم پست بعدی را بتوانم درباره استاد بنویسم):

متجاوز از نیم قرن است که نسل های پی در پی عاشقان شعر فارسی حافظه هاشان را از شعر سایه سرشار کرده اند و امروز اگر آماری از حافظه های فرهیخته شعر دوست در سراسر قلم و زبان فارسی گرفته شود شعر هیچ یک از معاصران زنده نمی تواند با شعر سایه رقابت کند.

درود بر پدر غزل معاصر - هوشنگ ابتهاج
 

جوانك خوش تيپ،از اينكه قابلمه پيرمرد به پايش خورده بود و يك خط منحني از جنس گرد و خاك روي شلوارش رسم كرده بود كلي ناراحت شد. صورتش را كه تازه با مساعدت جناب ژيلت دو تيغ حالي داده بود در هم كشيد و يك نوچ پر محتوا از غنچه‌ي لبانش بيرون داد. تا سر حد امكان خودم را عقب كشيدم. روي شانه‌اش زدم و گفتم: "دادش بيا عقب اين بابا راحت باشه." از وسط دو تا دستم كه مثل گوشت قرباني به ميله ي وسط ماشين آويزانم كرده بود گردن كشيدم و نگاهش كردم. پيرمردي هفتاد، هفتادو پنج ساله، كت خاكستري با بافت درشت و ضخيم، شلوار مشكي اش از گشادي گريه مي كرد و با تمسك به كمربند پوسيده اي، دست وپا زنان خودش را به كمر پيرمرد چسبانده بود. با خودم فكر كردم گفتم شايد مي خواهند از جايي نذري بگيرند! به نظرم قابلمه دو نفره بود. اما قيافه شان به اين كارها نميخورد. تازه محرم و صفر هم تمام شده بود. پيش خودم محاكمه اش كردم."حالا به هر علتي كه اين قابلمه خالي رو دست گرفتي پس چرا پلاستيكش انقدر خاكي و كثيفه؟! يعني يك مشماي سالمتر گيرت نيومد كه اينطوري شلوار مردم و كثيف نكني؟!" شايد چيزي توي قابلمه دارند؟! اما قابلمه توي پلاستيك يك ور شده بود. اگر چيزي توش بود از سوراخ هاي پلاستيك بيرون مي ريخت. شايد هم پيداش كردند، مي خواهند بفروشند به نمكي؟! يا شايد هم ترسيدند در اثر تكانهاي ماشين كه آدم را مثل مشك عشاير ايل بختياري تكان مي دهد، حالشان بهم بخورد، قابلمه را آورده اند براي مواقع اضطراري! توي همين فكر بودم كه پيرمرد با سرفه اي سينه اش را صاف كرد و گفت :"آقا پياده مي شيم . " مسافر هايي كه سرپا ايستاده بودند خودشان را عقب مي كشيدند. يكي دو نفر هم كه جلوي در بودند پياده شدند تا راهي براي پياده شدن باشد. پيرمرد، يك 200 توماني مچاله شده ي قرمز را به راننده داد. بعد هم زير شانه ي پير زن را به آرامي گرفت. پيرزن خيلي آرام قدم بر مي داشت. پاهايش كه بعد از 60 ،70 سال از كشيدن بدنش خسته شده بود روي زمين كشيده مي شد. مثل اينكه مي خواست بماند راحت روي صندلي استراحت كند. شايد هم اگر زبان داشتند به بقيه بدن پيرزن مي گفتند: شما برويد، ما بعد مي آييم .

به ركاب پله ها ي ماشين كه رسيدند پيرمرد دست پيرزن را روي ميله آهني پشت صندلي شاگرد گذاشت و به پيره زن اشاره كرد كه ميله را نگه دار و خودش پياده شد. قابلمه را با دقت تمام روي پله اول ماشين گذاشت و با وسواس آزمايش اش كرد كه لق نزند. بعد هم دستش را به طرف پيره زن دراز كرد تا پيره زن پاهايش را آرام روي قابلمه بگذارد و بعد از روي قابلمه روي پله ي اول. دو پايش را كه روي پله ي اول گذاشت، پيرمرد قابلمه را روي زمين گذاشت. دوباره پيره زن پاهايش را آرام روي قابلمه و اين بار روي زمين گذاشت. نمي دانم بقيه ي مسافران هم احساس من را داشتند يا نه؟! پيرمرد و پيرزن يك عمر بود كه از قابلمه خورده بودند، ولي هنوز حتي يك قاشق هم از آن كم نشده بود. با اينكه قابلمه شان فقط براي دو نفر غذا جا مي گرفت.